Acının Konforu: Süper Kahramanın Çöküşünü Neden Arzularız?
Popüler kültür tarihi, kusursuz kahramanlar yaratma arzusu ile o kahramanların yere düşüşünü izleme isteği arasında gidip gelen çelişkili arzulara yer verir. Bu yalnızca günümüzün anlatı tercihleriyle açıklanabilecek bir durum değildir. Mitlerden tragedyalara, destanlardan çizgi romanlara kadar uzanan ortak bir psikolojik eğilimdir.
Popüler kültür tarihi, kusursuz kahramanlar yaratma arzusu ile o kahramanların yere düşüşünü izleme isteği arasında gidip gelen çelişkili arzulara yer verir. Bu yalnızca günümüzün anlatı tercihleriyle açıklanabilecek bir durum değildir. Mitlerden tragedyalara, destanlardan çizgi romanlara kadar uzanan ortak bir psikolojik eğilimdir. İnsan önce kendisini kurtaracak figürü yaratır, sonra aynı figürün yaralanmasını, tökezlemesini ve yalnız kalmasını ister.
Spider-Man karakteri bu çelişkinin en güçlü örneklerinden biridir. Özellikle Brand New Day döneminde Peter Parker yeniden yalnızlığa, yoksulluğa ve kimlik krizine sürüklenirken kitlenin ilgisi de yeniden canlandı. Dünyayı defalarca kurtarmış bir karakterin kirasını ödeyememesi, arkadaşlarını kaybetmesi, sıradan suçlular tarafından hırpalanması ya da sürekli başarısız olması rastgele bir tercih değildir. Bu, toplumun kahramanlarla kurduğu ilişkinin en dürüst yansımasıdır.
Kahramanlar yalnızca güçlü oldukları için var olmaz. Onları kalıcı yapan, güçlerinin sınırına ulaştıkları anlardır. Kusursuzluk hayranlık uyandırır, fakat süreklilik kazandığında karakter ile izleyici arasına mesafe koyar. Acı ise tam tersini yapar. Kahramanı ulaşılmaz bir simgeden çıkarır, kırılgan bir insana dönüştürür.
Peter Parker'ın yıllardır tekrar tekrar aynı çıkmazlara sürüklenmesinin nedeni de budur. Evreni kurtaran biri olmasına rağmen kira derdi yaşar, iş bulamaz, sevdiklerini koruyamaz ve çoğu zaman verdiği fedakarlığın karşılığını bile alamaz. Onun sürekli yeniden dibe vurması yalnızca dramatik bir araç değildir. Karakterin popülerliğini besleyen temel dinamiklerden biridir.
Bu durum yalnızca çizgi romanlarda değil, sinema uyarlamalarında da açık biçimde görüldü. Özellikle Marvel Sinematik Evreni içindeki Peter Parker uzun süre fazla güvenli ve fazla konforlu olmakla eleştirildi. Tony Stark'ın teknolojik desteğine sahip olması, gelişmiş kostümler kullanması, maddi sıkıntılarının geri planda kalması ve çevresinde güçlü bir destek ağı bulunması, karakterin özündeki mücadele duygusunu zayıflattığı gerekçesiyle tartışıldı. No Way Home'un sonunda Peter'ın her şeyini kaybetmesi, kimsenin onu hatırlamaması, tek başına yaşamaya başlaması ve yeniden kendi kostümünü diken mahalle kahramanına dönüşmesi ise birçok izleyici tarafından karakterin köklerine dönüşü olarak yorumlandı. İlginç olan, seyircinin bu kez Peter'ın zaferini değil, yeniden yalnız kalmasını coşkuyla karşılamasıydı.
Bu eğilimin arkasında yalnızca anlatı kuralları değil, psikolojik bir mekanizma da bulunur. Psikolojide Schadenfreude olarak adlandırılan, başkasının talihsizliğinden duyulan gizli tatmin duygusu, yalnızca kıskançlıkla açıklanmaz. Güçlü olanın yara aldığını görmek, toplumsal denge hissini yeniden kurar. Kusursuz görünen figürün kırılganlığını izlemek, onu yeniden insan ölçeğine indirir.
Belki de bu yüzden melankoli estetik görünür. Melankoli yalnızca hüzün değildir. Geçiciliğin, kaybın ve eksilmenin görünür hale gelmesidir. Sanat tarihinde yıkıntılar, solmuş fotoğraflar, terk edilmiş mekanlar ya da yağmur altındaki yalnız figürler çoğu zaman mutlu sahnelerden daha güçlü imgeler üretmiştir. Çünkü melankoli kusursuzluğu değil, zamanın bıraktığı izi gösterir. İzleyici kusursuz olana hayranlık duyabilir, fakat eksik olana daha kolay bağlanır. Estetik olan bazen güzel olan değil, kırılmış olanın taşıdığı derinliktir.
Dikkat çekici olan bir başka nokta ise bu anlatının büyük ölçüde erkek karakterler üzerinden kurulmasıdır. Peter Parker, Bruce Wayne, Logan, gibi karakterler yalnızlıkları, ruhsal yıkımları ve toplumsal kopuşlarıyla neredeyse ortak bir görsel dile dönüşmüştür. İçsel sıkıntı, yağmurlu sokaklar, uykusuz geceler ve sessizlik, erkek kahramanın iç dünyasını anlatan estetik kodlar haline gelmiştir. Bunun nedeni yalnızlığın yalnızca dramatik olması değildir. Toplum, erkekliği uzun yıllardır dayanıklılık, kontrol ve duygusal kapalılık üzerinden tanımlar. Bu nedenle güçlü olması beklenen erkeğin ilk kez kırıldığı an, anlatının en etkili sahnesine dönüşür. Erkek acısı böylece yalnızca bir karakter özelliği olmaktan çıkar, seyredilen ve estetikleştirilen kültürel bir imgeye dönüşür.
Peter Parker bu yüzden yalnızca bir süper kahraman değildir. O, modern anlatının sürekli yeniden ürettiği kırılgan erkek figürünün en tanınan temsilcilerinden biridir. Onun hikayesi büyük zaferlerden çok bitmeyen yenilgilerle hatırlanır. Okur ve izleyici, Spider-Man'i çoğu zaman kazandığı savaşlardan değil, kaybettiği insanlardan, ödeyemediği kiradan ve tek başına yürüdüğü sokaklardan hatırlar.
Toplum kahramanlarını önce göklere çıkarır, ardından yere indirir. Çünkü kusursuz bir figür zamanla yabancılaşır. Yaralanan, yalnız kalan ve yeniden ayağa kalkmaya çalışan kahraman ise tanıdık hale gelir. Süper kahramanın çöküşü yalnızca dramatik bir tercih değildir. O çöküş, toplumun güçle kurduğu ilişkinin en dürüst yansımalarından biridir. Belki de kahramanların acısı, onların insan olduğunu göstermediği için değil, insan olmanın eksiklik ve kırılganlık olmadan düşünülemeyeceğini hatırlattığı için bu kadar etkileyicidir.
Merhaba, ben Zehra Ekin Can. İzlediğim filmlerin sadece bende kalmasına kıyamadım. Bir sahnede hissettiklerimi, bir karakterin bana düşündürdüklerini paylaşmak; o hikâyeleri beraber çoğaltmak istedim. Bu yüzden her perşembe 'Perdeler Arasında' köşesiyle sizinle buluşuyorum. Sinemanın o büyülü dünyasından bana kalanları, bazen bir klasiği bazen de yeni bir keşfi kendi penceremden anlatıyorum. Sanatın bizi birleştirdiği o ortak noktada, aynı heyecanı paylaştığımızı bilerek yazmaya devam ediyorum.
