Eve Hiç Dönememek: Incendies Senaryo Dinamiği ve İzleyici Üzerindeki Etkisi
Hikâyelerin çoğunda eve dönüş, karakterin başladığı noktaya artık başka birisi olarak varmasıdır ki bunun böyle işlenmesi izleyiciye tanıdık bir his verir.
Hikâyelerin çoğunda eve dönüş, karakterin başladığı noktaya artık başka birisi olarak varmasıdır ki bunun böyle işlenmesi izleyiciye tanıdık bir his verir. Çoğu zaman güçlüyken güçsüz, zayıfken kuvvetli, hatta öldükten sonra ruhunun ziyaret ettiği yere dönmek, kolektif hafızadaki noktalardan birisinde buluşur: Ev. En güvenli liman, en iyi bildiğimiz yer. Fakat bazı karakterlerin yolculuk boyunca “ev” dediği şeyin aslında hiç var olmadığını öğrenmesi, yıkıcı duyguların en kötüsü ve en acımasızıdır. Incendies tam olarak buna ait bir filmdir.
Film, bir annenin ölümünden sonra çocuklarına bıraktığı iki mektupla başlar. Basit görünen bir arayıştan ibaretmiş gibi görünür, en sonunda ise geçmişin bu denli yaşanmaması gerektiği hissiyle kapanır. Aile, hafıza ve savaş... Tüm bunların birbirine acımasızca karışması, ana karakter anne Nawal’ın derin sessizliğini açıklayacaktır.
Jeanne ve Simon’ın, ölmüş annelerinin istediği gibi peşine düştükleri iki şey vardır: Babalarını bulmak ve abilerini bulmak... Bunun için iz sürerek gittikleri yol, bulmak için heveslendikleri cevabın aslında ne kadar korkunç gerçeklerle kaplı olduğundan bihaber devam eder. Dakikalar geçer; ağır ağır filmin derinine indiğimizi sanırken film aslında izleyicinin kalbine ve zihnine yük olmaya hazırlanmaktadır.
Hayatımızda merak ettiğimiz kökler ve aile bağları, bazı detayları öğrenmemizle birlikte başladığımız noktadaki aynı “biz” olmayacağımızı gösterebilir. Biliriz ki bildiklerimiz kadar bilmediklerimiz de vardır. Film, ilk bakışta karakter geçmişindeki hatıralarla klasik bir “kökenlerini keşfetme” hikâye yapısını taşır. Fakat Nawal’ın ölümünden sonra ortaya çıkan vasiyet, ikiz çocukları Jeanne ve Simon için iki ayrı görevden ibaret olunca senaryonun dinamiğinde artık Nawal için değil, bulunması gereken iki kişi için bir odak oluşur: ikizlerin babası ve abisi.
Incendies, daha ilk aşamada geçmişi sakin ve sabırlı bir hatıra olmaktan çıkarıp dramatik bir zorunluluğa dönüştürür. Nawal ölmüş olsa da anlatı üzerindeki kontrolünü kaybetmez; hatta filmin bütün hareketini ölümünden sonra verdiği talimatlar belirler. Bir bakıma yaşayan karakterler, ölü bir kadının onlar için önceden hazırladığı rotayı takip etmeye başlar.
Nawal, çocuklarına geçmişini anlatmak yerine onları aslında geçmişi bulmaları için zorlar. Bu nokta, senaryonun temel dinamiğidir; yalnızca hikâyeyi başlatan olay değildir. Onları cevapsız bırakarak hayata veda eder ve neden hep suskun olduğunu anlamalarını ister. Nawal’ın sessizliğinin aslında ne kadar büyük bir yük taşıdığından habersiz olan iki çocuk sürece böylece dahil olurlar.
Incendies’daki zaman çizelgesi, senaryo dinamiğinde arayış duygusunu merkeze alır. Jeanne’nin annesi hakkında bulduğu bilgilerle ilerlemek zorunda kalmayız; doğrudan Nawal’ın gençliğinde yaşanan olayları da görürüz. Yani senaryoda iki zaman dinamiği vardır: Birincisi geçmişin kendisi, ikincisi ise aynı geçmişin şimdiki zamanda yeniden keşfedilmesidir.
Filmde seyircinin gözünde oluşan özgün bir üstünlük hissi vardır aslında: Seyirci, Nawal hakkında Jeanne ve Simon’dan daha fazla şey bildiğini sanır. Annenin gördüklerini görüp yaşadıklarına tanıklık eden seyircinin bu hissi ise kısa sürecektir. Incendies’in senaryo açısından en etkileyici taraflarından biri tam olarak burada ortaya çıkar: Film sırrını yalnızca saklamaz; sırrın parçalarını göstererek saklar.
Bu ayrımın önemli olmasının nedeni şudur: Güçsüz bir ters köşe anlatısı, finalde daha önce hiçbir biçimde hazırlanmamış bir bilgiyi seyircinin önüne bırakabilir. Incendies ise bunun tersini yapar. Cevap filmin içinde zaten vardır. İnsanlar, mekânlar, zamanlar, isimler, bedenler ve karşılaşmalar büyük gerçeğin etrafında sürekli dolaşır. Seyirci gerekli parçaların önemli bir bölümünü görür fakat bunları doğru ilişki içinde okuyamaz. Film böylece bilgiyi gizlemekten çok, bilginin anlamını geciktirir.
Filmin son bölümünde yeni bir hikâye anlatmak yerine, seyircinin zihninde daha önce anlatılmış hikâye yeniden yazılır. Bu sebeple bir anda daha önce gördüğümüz sahneler değişmeye başlar. Elbette görüntüler fiziksel olarak değişmemiştir; değişen bizim onlara yüklediğimiz anlamdır. Bir karakter artık aynı karakter değildir. Bir karşılaşma artık yalnızca bir karşılaşma değildir.
Final sahnesi neden bu kadar güçlü?
Rahatsız edici farkındalık şudur:
“Bütün film boyunca bunun içindeydim ve fark etmedim.”
Peki neden bunu soruyoruz? Çünkü seyircinin zihninde filmin kayıp karakterleri iki kişiydi. Seyirci filmi izlerken hep iki kişi düşündü, hesabını buna göre yaptı ve alternatif sonlar hayal etti. Fakat her sorun çözülmek için var olabilirken, her cevap insanı gerçekten rahatlatır mı?
Finalde, bilindiği gibi araştırma sırası Simon’a geçtiğinde en önemli cevap aslında başından beri araştırmaya en mesafeli kişi tarafından taşınır. İlk momentum tam olarak burada oluşur. Simon’ın gerçeği kardeşine anlatana kadar ne yaşadığını bilmiyoruz; o sahneler hiç çekilmedi. Eğer hayali bir senaryo dinamiği kuracak olursak, Simon’ın sessiz zihninin gürültülerle dolduğunu düşünebiliriz.
İkinci ve en yüksek momentum ise filmin son perdesinden hemen önce, 1+1=1 olayında saklıdır. İşte burada en başından beri bahsettiğim “ev” kavramı çürümeye başlar ve belirsiz bir geçmiş geride kalır.
Baba ve abi aynı kişidir.
Çocukların bedenlerinde, aile bağlarında ve varoluşlarının temelinde yaşayan hikâyede iki ayrı karakter olarak aradığımız baba ve abi, aslında tek bir kişidir. Seyircinin bütün film boyunca yaptığı hesap böylece tek bir denklemle çöker: 1+1=1.
Ve evet, savaş.
Bunun hakkında da konuşmak gerekli elbette. Çünkü savaşın yıkıcılığı filmde yalnızca devletler üzerinden değil, merkezine yerleştirilen bir anne-oğul ilişkisinin uğradığı korkunç fiziksel ve psikolojik yıkım üzerinden gösterilir. Savaşın vahşetinin altında, bir devletin en temel yapılarından biri olan ailenin yıkılışı ve dağılışı vardır.
Yıllar boyunca oğluna kavuşmayı bekleyen bir anne. Yıllar sonra işkencecisi çıkan ve birbirlerini hiç tanımayan anne ile oğul. Ve oğlundan dünyaya getirdiği iki çocuk.
Filmin hiçbir noktasında eve dönüş tamamlanamaz. Fiziksel olarak ev hep orada kalacak, belki karakterleri bekleyecektir; fakat artık onun içinde eskisi gibi var olamayacaklardır. Çünkü bazı gerçeklerden sonra eve dönememek, evin ortadan kaybolması değildir.
Gerçeği öğrendikten sonra, artık geri dönebileceğin eski bir “sen” kalmamasıdır.
Ben Sıla Parla, Sinema, medya, hikâye anlatıcılığı, suç ve toplumsal meseleler üzerine araştırıyor ve yazıyorum. Özellikle sinema çözümlemeleri, korku sineması, suçun sinema ve medyadaki temsili, medya analizleri ve kültürel anlatılar üzerine çalışıyorum. Bunun yanı sıra kriminoloji ve adli vaka araştırmalarıyla ilgileniyor, bu alanları zaman zaman sinema ve medya çalışmalarıyla bir araya getiriyorum.
