Neo-Firavunizm, Araplıktan Uzaklaşma ve Modern Devlet Söylemi
- Nagihan Toka
- 3 Ara 2025
- 2 dakikada okunur
Mısır’da son yıllarda belirginleşen kimlik dönüşümü, ülkenin modern tarihinde nadiren görülen güçlü bir Neo-Firavunizm eğiliminin ortaya çıktığını göstermektedir. Bu yönelim, antik geçmişe duyulan nostaljik bir ilginin ötesine geçmiş; Devlet Başkanı Abdel Fattah el-Sisi döneminde, otoriter rejimin meşruiyetini güçlendirmek ve kendisini yeniden tanımlamak için kullanılan rasyonel bir siyasi mühendislik aracına dönüşmüştür. Antik Mısır sembollerinin ve tarih anlatısının devlet politikalarında giderek daha görünür hâle gelmesi, toplumsal kimliğin hangi temelde şekilleneceğine ilişkin çok boyutlu bir tartışmayı da beraberinde getirmiştir.
Neo-Firavunizm fikri Mısır’a yabancı değildir. Kökenleri 20. yüzyılın başlarına, özellikle 1920’ler ve 1930’lara uzanır. Ahmed Lutfi el-Sayed gibi dönemin entelektüelleri, Mısır kimliğini Araplık ve İslam üzerinden değil, kadim Firavunî medeniyetin devamı olarak tanımlamayı önererek ulusal bir birlik oluşturmayı hedeflemişti. Ancak Pan-Arabizm’in yükselişi ve İslami hareketlerin güçlenmesiyle bu yaklaşım geri planda kalarak kültürel hafızada daha çok karşıt bir fikir olarak yer almıştır. Bugün “neo” sıfatı, bu yaklaşımın tarihsel romantizmden ziyade devlet inşasıyla ilgili yeni bir versiyona dönüştüğünü ifade etmektedir. Sisi yönetimi, bu fikri canlandırarak Mısır’ın yakın tarihindeki siyasi başarısızlıklardan uzaklaşmayı ve yeni bir ulusal marka yaratmayı amaçlamaktadır.
Bu dönüşümün en görünür örneği, 2021’de düzenlenen “Mumyaların Altın Geçidi” isimli görkemli törendir. Yirmi iki firavun mumyasının büyük bir şov eşliğinde taşındığı bu etkinlik, Mısır’ın yalnızca Arap dünyasının bir parçası değil, binlerce yıllık bir “medeniyet devleti” olduğu yönündeki söylemi güçlendiren bir siyasi gösteriydi. Rejimin bu çabasının temelinde, Siyasal İslam’ın otoritesine karşı bir kalkan oluşturma isteği bulunmaktadır. Dini hareketler genellikle devletin meşruiyetini dinden aldığını savunurken, Sisi yönetimi buna antik geçmişe dayanan seküler bir devlet geleneğini öne çıkararak yanıt vermektedir. Böylece devletin meşruiyeti, dinin otoritesinin üstünde konumlanan bir “seküler kutsallık” alanına taşınmaktadır.
Bu söylem, devlet politikalarında somut karşılıklar bulmaktadır. Yeni İdari Başkent’in (NAC) mimarisinde firavunî çizgilerin tercih edilmesi ve toplam maliyeti 58 milyar doları aşan bu devasa projenin inşası, otoriter yönetimin meşruiyetini güçlendiren bir unsura dönüştürülmektedir. Firavunlar döneminin mutlak otoritesi ve sarsılmaz düzeni, rejimin siyasi muhalefete yönelik sert tutumunu ve mega projeler üzerinden yürüttüğü siyasi mühendisliği dolaylı biçimde meşrulaştırmaktadır. Ancak bu süreç, toplumsal açıdan önemli maliyetler doğurmaktadır. Neo-Firavunizm bir yandan Mısır’ın uluslararası alandaki tarihsel ağırlığını artırırken, diğer yandan ırksal milliyetçilik riskini yükseltmektedir. Mısır’ı Akdenizli olarak konumlandıran bu yorum, Nubiler, Sahra altı Afrikalılar ve siyahi topluluklar gibi grupları dışlayıcı bir zemine sürükleyebilmekte; Arap ve Afrikalı kimlikleri küçümseyen söylemleri besleyebilmektedir. Bu durum, ülkenin toplumsal çeşitliliğiyle açık bir gerilim yaratmaktadır.
Sonuç olarak, Neo-Firavunizm Mısır’da tarih, kimlik, siyaset ve kültür arasındaki ilişkiyi yeniden şekillendiren kapsamlı bir ideolojik dönüşüm projesine dönüşmüştür. Antik mirası güncel politik ihtiyaçlarla harmanlayarak “medeniyet devleti” anlatısını öne çıkaran bu yaklaşım, ulusal kimlik, toplumsal aidiyet, yönetim meşruiyeti ve dış politika imajı açısından yeni bir yön belirlemeyi hedeflemektedir. Ancak Mısır toplumunun çok katmanlı yapısı ve bu söylemin potansiyel dışlayıcılığı, projeyi eleştiriye açık hâle getirmektedir. Önümüzdeki dönemde Neo-Firavunizm’in nasıl şekilleneceği, hangi toplumsal kesimler tarafından sahiplenileceği ve ülkenin çeşitliliğiyle nasıl uyumlanacağı, Mısır’ın kimlik ve devlet inşa sürecinin geleceğini belirleyecektir.
Nagihan Toka
Kaynakça
- African Arguments. (2023, June 13). Neo-Pharaonism, Egypt's ultra-nationalists and the hidden hand of the state.
- Anderson, K. J. (2021, Kasım 23). Egypt's grandiose neo-Pharaonism and strongman politics. The New Arab.
- Ezzat, M. (2023, Eylül 20). Egypt's Racial Nationalism: Neo-Pharaonism as a Tool of the State. Tahrir Institute for Middle East Policy (TIME P). https://timep.org/2023/09/20/egypts-racial-nationalism-neo-pharaonism-as-a-tool-of-the-state/
Yorumlar