Sinemada Yönetmenin Pedagojisi: Sarı Zarflar ve Kurtuluş Üzerinden

MUBI

Sinema salonu, ışıklar kapandığı andan itibaren sadece bir seyir alanı değil; yönetmen ve izleyici arasında görünmez bir bağın kurulduğu, modern bir dersliğe dönüşür. Ancak bu derslikte yönetmenin üstlendiği rol, filmin sadece estetik değerini değil, aynı zamanda politik gücünü ve izleyiciyi konumlandırdığı yeri de belirler. İlker Çatık’ın Sarı Zarflar’ı ile Emin Alper sineması arasındaki o keskin ayrım tam olarak burada başlar: Yönetmen, izleyiciyi bir "öğrenci" olarak mı görür, yoksa bir "anlam ortağı" olarak mı?

Emin Alper’in son dönem eserlerine baktığımızda, izleyiciyle kurduğu ilişkinin sinematografik bir deneyimden ziyade, pedagojik bir otorite figürüne evrildiğini görüyoruz. Alper, ele aldığı toplumsal meseleleri "zaten çok iyi bildiği" varsayımıyla hareket ederken, hikâye anlatıcılığını bir kenara bırakıp bir "öğretmen" edasıyla kürsüye çıkıyor. Bu yaklaşımda izleyici, keşif yapan bir özne olmaktan çıkarılıp, yönetmen tarafından bilgilendirilmesi gereken pasif bir öğrenci konumuna indirgeniyor. Gerçek bir olaydan yola çıkarken o olayın barındırdığı tikel ve derin anlamlar, önceden kurgulanmış politik bir tezi kanıtlamak uğruna feda ediliyor. Karakterler, insani derinliklerinden soyutlanarak stereotipik birer "cehalet" veya "kötülük" simgesine dönüştüğünde (ki buna inanç ve muhafazakârlık temsillerindeki o İslamofobik alt metinler de dahil) film artık bir sanat eserinden ziyade bir "göndermeler manzumesine" dönüşüyor.

Buna karşın İlker Çatık, Sarı Zarflar’da bizi bu geleneksel öğrenci pasifliğinden çekip çıkarıyor. Çatık’ın başarısı, didaktik bir dilden kaçınarak bizi o muazzam epistemolojik boşlukla baş başa bırakmasında yatıyor. Sinemanın asıl tatmin edici gücü, her sorunun cevabını vermek değil; bazılarını kasten havada bırakarak izleyiciyi zihinsel bir ortaklığa davet etmektir. Filmde özellikle tiyatro sahnesi üzerinden gelişen sekansla yönetmenin kendi politik konumunu ve sanatın temsil gücünü bir üstkurmaca öğesi olarak eleştiriye açması, eserin samimiyetini artıran cesur bir hamle olarak öne çıkıyor. Alper’in keskin politik angajmanı karakterleri ideolojik birer temsilci yaparken, Çatık’ın sergilediği etik belirsizlik ve mesafeli duruş, karakterleri insanın en saf ve karmaşık haliyle baş başa bırakıyor. İzleyici olarak hiçbirine "mutlak haklı" damgasını vuramayışımız, filmin başarısının temelini oluşturuyor.

Ancak bu noktada her iki yönetmen için de geçerli olan bir anlatı riski beliriyor: Sinematografik imge ile literal anlatım arasındaki o hassas dengenin sarsılması. Sarı Zarflar’da görsel anlatıdaki muazzam güce, alan dışı seslerin ve arka plandaki haber bültenlerinin yarattığı o boğucu atmosfere rağmen, çoğu repliğin "çiğ" kalması anlatıyı bazen sığ bir düzleme çekiyor. Oysa sinemanın asıl pedagojik gücü, "söylemekten" ziyade "göstermenin" ve hissettirmenin estetiğinde gizlidir.

Sonuç olarak; iyi bir yönetmen izleyicinin elinden tutup onu bir ideolojik sonuca götüren bir rehber değil, ona doğru soruları sorduran bir yol arkadaşı olmalıdır. Siyasetin sanata sızdığı bu alan, kitlelerin "neyi doğru" kabul edeceğini belirleyen gizli bir müfredattır. Gerçek bir sinematografik deneyim, bize ne düşüneceğimizi söyleyen değil, düşünmemiz için bize o tehlikeli ve özgür alanı bırakan filmlerde filizlenir.

Melis Özyurt

Kaynakça

Rancière, J. (2008). Özgürleşen Seyirci.

Comolli, J. L. & Narboni, J. (1969). Sinema/İdeoloji/Eleştiri.