Sandık mı, Mahkeme mi? Siyasi Yasak Tartışmasının Demokrasiyle İmtihanı

Son yıllarda Türkiye siyasetinde bir kavram sıkça gündeme geliyor: siyasi yasak. İlk bakışta teknik ve hukuki bir mesele gibi görünen bu kavram, aslında demokrasinin kalbine dokunan daha geniş bir soruyu içinde barındırıyor: Siyasal rekabetin sınırlarını kim belirler? Seçilmiş aktörleri sistem dışına itme yetkisi sandığa mı, yoksa mahkemelere mi aittir?

BBC

Bu soru yalnızca belirli bir dava üzerinden yürüyen bir tartışma değildir; demokratik rejimin yapısına dair temel bir gerilimi işaret eder.

Siyasi yasaklılık, bir siyasetçinin mahkeme kararıyla seçilme hakkını kaybetmesi anlamına gelir. Bu durum hukuki bir yaptırım olmanın ötesinde, doğrudan siyasal alanın yeniden düzenlenmesi demektir. Çünkü demokrasi sadece seçimlerin varlığıyla değil, siyasal rekabetin serbestliği ve eşitliğiyle anlam kazanır. Bir aktörün yargı yoluyla yarış dışı bırakılması, temsil alanını daraltır ve seçmenin tercih imkanını sınırlar.

Ekrem İmamoğlu hakkında açılan ve siyasi yasak talebi içeren dava bu nedenle geniş yankı uyandırdı. 2019 İstanbul seçimlerinin iptali sürecine ilişkin sözleri nedeniyle YSK üyelerine hakaret suçlaması yöneltilmişti. Dosyanın düşmesiyle siyasi yasak ihtimali ortadan kalktı; ancak ortaya çıkan tartışma sona ermedi. Çünkü mesele yalnızca bir kişinin hukuki akıbeti değil, yargının siyasal süreçlerdeki rolüydü.

Siyaset bilimi literatüründe bu olgu “siyasetin yargısallaşması” olarak adlandırılır. Bu kavram, siyasal mücadelelerin giderek mahkeme salonlarına taşınmasını ifade eder. Ran Hirschl’in geliştirdiği “juristokrasi” kavramı ise bu sürecin daha ileri bir aşamasını tanımlar. Hirschl’e göre modern demokrasilerde, özellikle anayasal mahkemeler aracılığıyla, siyasal karar alma süreçleri seçilmiş temsilcilerden atanmış yargıçlara kayabilmektedir. Böylece siyasal meseleler hukuki çerçeveye taşınırken, demokratik meşruiyet tartışmaları da derinleşir.

Elbette hukuk devleti ilkesinin gereği olarak yargı, siyasal alanı denetleme yetkisine sahiptir. Demokratik sistemler keyfi yönetimi engellemek için anayasal yargı mekanizmalarına ihtiyaç duyar. Ancak bu denge hassastır. Yargı, seçmen iradesini koruyan bir güvence mi olur, yoksa siyasal rekabetin aktörlerinden biri haline mi gelir? Bu sorunun yanıtı, demokrasinin işleyiş biçimini belirler.

Hukukun üstünlüğü ile halk egemenliği arasındaki ilişki burada merkezi bir önem taşır. Sağlıklı bir demokraside bu iki ilke birbirini tamamlar. Hukuk, çoğunluk iradesinin sınırlarını çizerken; halk egemenliği de siyasal meşruiyetin temel kaynağı olmaya devam eder. Ancak siyasal tasfiyenin olağan yolu mahkemeler haline gelirse, demokratik temsil zinciri zayıflayabilir. Çünkü yargıçlar seçilmez; hesap verebilirlikleri seçim yoluyla değil, kurumsal mekanizmalar aracılığıyladır.

Bu noktada mesele, hukuki yaptırımların varlığı değil; siyasi yasak gibi doğrudan temsil hakkını etkileyen araçların hangi koşullarda ve ne ölçüde kullanılacağıdır. Bir siyasetçi suç işlemişse elbette hukuki sorumluluğu doğar. Ancak bu sorumluluğun siyasal rekabeti ortadan kaldıracak şekilde uygulanması, demokratik meşruiyet tartışmasını kaçınılmaz kılar.

Demokrasi yalnızca prosedürel bir rejim değildir; aynı zamanda çoğulculuğun ve alternatiflerin korunmasıdır. Seçmenin tercih yapabilmesi için seçeneklerin varlığı esastır. Siyasi yasak tartışmaları bu nedenle bireysel davaların ötesinde, rejimin karakterine ilişkin bir tartışmadır.

Sonuçta soru açık kalmaya devam ediyor: Demokrasilerde siyasal aktörleri tasfiye etme yetkisi sandığa mı ait olmalı, yoksa mahkemelere mi? Melis Özyurt Kaynakça

• Hirschl, R. (2004). Towards Juristocracy: The Origins and Consequences of the New Constitutionalism. Harvard University Press.

• Hirschl, R. (2008). The Judicialization of Politics. In K. E. Whittington, R. D. Kelemen & G. A. Caldeira (Eds.), The Oxford Handbook of Law and Politics. Oxford University Press.

• Tate, C. N., & Vallinder, T. (Eds.). (1995). The Global Expansion of Judicial Power. New York University Press.

• Habermas, J. (1996). Between Facts and Norms: Contributions to a Discourse Theory of Law and Democracy. MIT Press.

• Bellamy, R. (2007). Political Constitutionalism: A Republican Defence of the Constitutionality of Democracy. Cambridge University Press.